Likçe Şehir İsimleri: Işık Ülkesi’nin Yerel Adları
Bugün tabelalarda gördüğümüz Xanthos, Patara, Limyra gibi antik kent adlarının çoğu Grekçe biçimlerdir. Likyalılar ise kentlerine kendi dillerinde başka adlar veriyordu: Xanthos’a Arñna, Tlos’a Tlawa, Limyra’ya Zẽmuri diyorlardı. Bu adların bir kısmı, Hitit belgelerinde Tunç Çağı’ndan beri izlenebiliyor. Bu da kentlerin ve halkın bu topraklardaki sürekliliğini gösteren önemli bir kanıt.
Bu yazıda Likçe kent adlarının nereden bilindiğini, hangilerinin kesin hangilerinin önerilen adlar olduğunu ve bu adların Hititçeden Grekçeye nasıl değiştiğini anlatıyoruz.
📌 İçindekiler
Likçe Nasıl Bir Dil?
Likçe, Hititçe ve Luvice ile birlikte Anadolu dilleri ailesine giren bir dildir. Bu aile içinde Luvice ile aynı kolda yer alır ve ona çok yakındır. Likyalılar kendilerine Trm̃mili, ülkelerine Trm̃misa diyordu.
Likçe yazıtların çoğu MÖ 5. ve 4. yüzyıllara aittir. Grek alfabesinden uyarlanmış, ama Likçenin seslerine göre yeni harfler eklenmiş bir alfabeyle yazılmıştır. Adlardaki ñ, m̃, ã ve ẽ gibi işaretler, Likçedeki genizden gelen sesleri gösterir.
Bilinen Likçe yazıtların büyük bölümü kaya mezarlarının üzerindedir. Bunların yanı sıra yazıtlı dikilitaşlar ve sikkeler de vardır. Bölgede bir de Likçe B (Milyasça) denen ikinci bir lehçe kullanılmıştır.
Bir Kentin Üç Adı: Hititçe, Likçe, Grekçe
Bazı Likya kentlerinin adları üç farklı dönemde izlenebiliyor. Hitit kralı IV. Tudhaliya’nın Konya Ilgın’daki Yalburt Yaylası anıtında (MÖ 13. yüzyıl), bu Lukka topraklarına düzenlenen bir sefer anlatılır. Anıtta geçen yer adları, binlerce yıl sonra Likçe ve Grekçe biçimleriyle karşımıza çıkar:
| Hitit belgelerinde | Likçe | Grekçe / bugün |
|---|---|---|
| Awarna | Arñna | Xanthos |
| Dalawa | Tlawa | Tlos |
| Pinali | Pilleñni | Pinara / Pınara |
| Wiyanawanda | — | Oinoanda |
| Lukka | Trm̃mili (halkın adı) | Lykioi (Likyalılar) |
Bu tablo, Likyalıların bölgeye sonradan gelmiş bir halk değil, Tunç Çağı’ndan beri burada yaşayan bir Anadolu halkı olduğunu gösteren en güçlü kanıtlardan biridir. Ayrıntılar için Likya Tarihi ve Likya’nın Anadolu Kökenleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Likçe Adları Nereden Biliyoruz?
Yazıtlar. En önemli kanıt, 1973’te Letoon’da bulunan üç dilli yazıttır. MÖ 4. yüzyıla tarihlenen yazıtta aynı metin Likçe, Grekçe ve Aramice yazılmıştır. Likçe metindeki Arñna, Grekçe metinde Xanthos olarak geçer. Böylece iki ad arasındaki bağ kesin olarak kanıtlanmış olur. Yazıt bugün Fethiye Müzesi’nde sergilenmektedir.
Sikkeler. MÖ 5. ve 4. yüzyıllarda Likya’yı yöneten yerel hanedanların bastırdığı gümüş sikkelerin bazılarında kent adları Likçe yazılmıştır. Örneğin Limyra için Zẽmuri, Telmessos için Telebehi biçimleri sikkelerden bilinir.
Antik yazarlar. Grek ve Romalı yazarlar bazen yerel adları aktarır. Plinius, Antiphellos’un (Kaş) eski adının Habesos olduğunu yazar. Bizanslı Stephanos ise Likyalıların yuvarlak tepelere “pinara” dediğini aktarır.
“-nda” ve “-ssos” Ekleri
Likya ve çevresindeki pek çok yer adı “-nda” ya da “-ssos” ile biter: Kadyanda, Oinoanda, Arykanda, Isinda; Telmessos, Tymnessos, Termessos. Bu ekler Grekçe değildir. Dilbilimciler, bunların Luvice ve akraba Anadolu dillerindeki sıfat yapan eklerden geldiğini düşünür.
En açık örnek Oinoanda’dır. Hitit belgelerindeki Wiyanawanda adı, Luvice wiyana- (“şarap”) sözcüğü ile “-wanda” (“… ile dolu”) ekinden oluşur. Yani ad “şarabı bol (yer)” anlamına gelir. Grekler de bu adı kendi dillerinde şarap anlamına gelen oinos sözcüğünü çağrıştıran Oinoanda biçimine dönüştürmüştür.
Kesinleşmiş Likçe Kent Adları
Aşağıdaki adlar Likçe yazıtlarda ya da sikkelerde geçer ve Grekçe karşılıkları kesin olarak bilinir.
| Grekçe / bugünkü adı | Likçe adı | Not |
|---|---|---|
| Xanthos | Arñna | Letoon üç dilli yazıtıyla kanıtlanmıştır. Hitit belgelerinde Awarna. |
| Tlos | Tlawa | Hitit belgelerinde Dalawa. |
| Pınara | Pilleñni | Hitit belgelerinde Pinali olabilir. |
| Patara | Pttara | Likçe yazıtlarda geçer. |
| Telmessos (Fethiye) | Telebehi | Yazıt ve sikkelerde geçer. |
| Limyra | Zẽmuri | Sikkelerde ve yazıtlarda geçer. |
| Kandyba | Xãkbi | Likçe yazıtlarda geçer. |
| Kadyanda | Kadawãti | Likçe yazıtlarda geçer. |
Bu adların anlamları çoğunlukla bilinmez. Elimizdeki yazıtlar, adların ne anlama geldiğini değil, hangi kente ait olduğunu gösterir.
Önerilen ve Tartışmalı Adlar
Aşağıdaki eşleştirmeler kaynaklarda geçer ancak kesin değildir.
- Pınara ve “yuvarlak”: Bizanslı Stephanos, Likyalıların yuvarlak tepelere “pinara” dediğini aktarır. Kentin üzerindeki büyük, yuvarlağımsı kaya kütlesi bu açıklamaya uyar. Ancak bu anlam Likçe yazıtlarda doğrulanmış değildir.
- Antiphellos (Kaş) ve Habesos: Plinius bu adı Antiphellos’un eski adı olarak verir. Likçe yazıtlarda doğrulanmış değildir.
- Phellos: Kentin Likçe adının Wehñti olabileceği öne sürülmüştür. Grekçe phellos sözcüğü “mantar meşesi” anlamına gelir.
- Myra: Kentin Likçe adı tartışmalıdır. Önerilen biçimler kesinleşmemiştir.
Patara Yol Anıtı Ne Anlatır?
Patara Yol Anıtı (Stadiasmus Patarensis), 1993’te Patara’da bulunmuştur. Likya, MS 43’te İmparator Claudius döneminde Roma eyaleti olmuştu. Anıt bundan kısa süre sonra, MS 45/46’da Claudius adına dikilmiştir. Üzerindeki Grekçe yazıt, Roma döneminde Likya’da yapılan yolları ve kentler arasındaki mesafeleri sıralar.
Anıt Likçe ad içermez. Ancak elliyi aşkın yer adı ve aralarındaki mesafelerle, antik kentlerin yerlerinin belirlenmesinde ve bölgenin tarihi coğrafyasının anlaşılmasında çok değerli bir kaynaktır. Bugünkü Likya Yolu’nun bazı kesimleri de bu eski yol ağını izler.
Gezerken Adların İzini Sürmek
- Letoon: Üç dilli yazıtın bulunduğu kutsal alan. Yazıtın kendisini Fethiye Müzesi’nde görebilirsiniz.
- Xanthos: Yazıtlı Dikme olarak bilinen anıtta Anadolu dışında bilinen en uzun Likçe metin yer alır.
- Pınara: Kentin üzerindeki yuvarlak kaya kütlesine bakarken Stephanos’un aktardığı açıklamayı düşünebilirsiniz.
- Kaya mezarları: Pek çok ev tipi kaya mezarının girişinde Likçe kısa yazıtlar bulunur. Bunlar genellikle mezarı yaptıranın adını ve mezarın kimler için yapıldığını söyler.
Lütfen yazıtlara dokunmayın ve üzerlerine tebeşir ya da su sürmeyin. Ayrıntılar için Sürdürülebilir Gezi ve Etik Rehberi sayfamıza bakabilirsiniz.
❓ Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)
Likçe bugün okunabiliyor mu?
Evet. Likçe alfabe çözülmüştür ve metinler okunabilir. Ancak dilin söz varlığının bir bölümü hâlâ tam anlaşılamamıştır. Bu yüzden pek çok kent adının anlamı bilinmez.
Letoon üç dilli yazıtı neden önemli?
Aynı metnin Likçe, Grekçe ve Aramice yazıldığı bu yazıt, Likçe sözcüklerin ve adların Grekçe karşılıklarını doğrudan gösterir. Arñna = Xanthos eşleşmesi de bu yazıtla kanıtlanmıştır.
Likçe ile Luvice aynı dil mi?
Hayır, ama yakın akrabadır. İkisi de Anadolu dilleri ailesinin aynı koluna girer.
Tabelalarda neden Grekçe adlar var?
Antik kentlerin bugün bilinen adları, büyük ölçüde Grek ve Roma kaynaklarından gelir. Likçe adlar ise ancak yazıtların incelenmesiyle ortaya çıkmıştır.
Kaynakça
- H. Craig Melchert, A Dictionary of the Lycian Language, Ann Arbor/New York 2004.
- Trevor R. Bryce, The Lycians in Literary and Epigraphic Sources, Kopenhag 1986.
- Antony G. Keen, Dynastic Lycia, Leiden 1998.
- Sencer Şahin – Mustafa Adak, Stadiasmus Patarensis: Itinera Romana Provinciae Lyciae, İstanbul 2007.
- eDiAna: Eski Anadolu Dilleri Sözlüğü (Münih Üniversitesi)
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi, Xanthos-Letoon