Likya’nın Anadolu Kökenleri

Lukka’dan Likya’ya

Likya’nın Anadolu Kökenleri, Işık Ülkesi’nin hikâyesini anlamanın anahtarıdır. Likyalılar kimdi, nereden geldiler? Bu soruya uzun süre, antik Yunan yazarlarının anlatıları üzerinden cevap verildi. Oysa bugün elimizde çok daha eski ve çok daha doğrudan kanıtlar var: Hitit kral yazıtları, Tunç Çağı mektupları, Likçenin kendisi ve Likya tanrılarının adları. Bu kanıtlar ortak bir sonuca işaret ediyor: Likya kültürünün kökleri Anadolu’dadır.

Bu yazıda bu kanıtları tek tek ele alıyor, Likyalıların Anadolu’daki köklerini abartmadan ve kimseyi küçümsemeden, bilimin bugün söyledikleriyle anlatıyoruz

📌 İçindekiler

• Tunç Çağı Belgelerinde Lukka
• Likçe: Bir Anadolu Dili
• Likya’nın Tanrıları
• Apollon Tartışması
• Herodot Ne Diyordu?
• Etkileşimler: Pers, Yunan ve Roma
• Bilim İnsanlarının Görüşleri
• Sıkça Sorulan Sorular
• Kaynaklar

Likya’nın Anadolu Kökenleri: Tunç Çağı Belgelerinde Lukka

Likyalıların izleri, Likçe yazıtlardan yüzyıllar önce, Tunç Çağı’nın büyük devletlerinin belgelerinde karşımıza çıkar. Bu belgelerde bölge ve halkı Lukka adıyla anılır.

• Hitit belgeleri: MÖ 2. binyılda Hitit metinleri, Anadolu’nun güneybatısındaki “Lukka ülkeleri”nden söz eder. Bu bölge, Hitit Devleti’yle kimi zaman müttefik, kimi zaman ona karşı olan bağımsız topluluklardan oluşuyordu.
• Yalburt yazıtı: Konya yakınlarındaki Yalburt Yaylası’nda bulunan, Hitit kralı IV. Tuthalia dönemine (MÖ 13. yüzyıl) ait Luvi hiyeroglifli yazıt, kralın Lukka ülkelerine yaptığı seferi anlatır ve bölgedeki yerleri sayar. Araştırmacılar bu adların bazılarını sonraki Likya kentleriyle eşleştirir: Awarna ile Xanthos (Likçesi Arñna), Pinali ile Pinara, Talawa ile Tlos (Likçesi Tlawa) ve Wiyanawanda ile Oinoanda.
• Mısır ve Kıbrıs: MÖ 14. yüzyıla ait Amarna mektuplarında Kıbrıs kralı, kıyılarını yağmalayan “Lukki” halkından yakınır. MÖ 1274’teki Kadeş Savaşı’nda Lukka, Hititlerin müttefikleri arasında sayılır.

Bu belgeler, Likya’nın kent adlarının ve halkının Tunç Çağı’ndan beri aynı topraklarda yaşadığını gösterir. Kent adları binlerce yıl boyunca Hitit metinlerinden Likçe yazıtlara, oradan da Yunanca kaynaklara taşınmıştır.

Likçe: Bir Anadolu Dili

Likyalıların dili Likçe, Hititçe ve Luvice ile birlikte Anadolu dilleri ailesine aittir. Bu aile, Hint-Avrupa dillerinin bilinen en eski kolu sayılır. Likçe, bu ailenin içinde Luvice ile en yakın akraba olan gruptadır.

• Yazı ve dil ayrı şeylerdir: Likyalılar MÖ 6. ve 5. yüzyıldan itibaren dillerini yazmak için Yunan alfabesinden uyarlanmış, kendilerine özgü sesler için yeni harfler eklenmiş bir alfabe kullandı. Ama alfabe Yunan kökenli olsa da dil tamamen Anadolu’nundur. Tıpkı bugün Türkçenin Latin harfleriyle yazılması gibi.
• İki Likçe: Yazıtların büyük çoğunluğu “Likçe A” ile yazılmıştır. “Likçe B” ya da Milya dili olarak bilinen ikinci bir lehçe de az sayıda yazıtta görülür.
• Kendi adları: Likyalılar kendilerine Trmmili, ülkelerine Trmmisa diyordu. Herodot bu adı “Termilai” olarak aktarır.
• Kent adları: Likçe yazıtlarda Xanthos Arñna, Tlos Tlawa, Pinara Pillẽn, Patara Pttara olarak geçer.

Likya’daki Likçe yazıtların en ünlüsü Xanthos’taki yazıtlı dikilitaştır. Letoon’da bulunan, Likçe, Yunanca ve Aramice yazılmış üç dilli yazıt ise Likçenin çözülmesinde büyük rol oynamıştır. Bu yazıt bugün Fethiye Müzesi’ndedir.

Likya’nın Tanrıları

Likya’nın inanç dünyası da Anadolu köklüdür. Yunanca kaynaklarda Yunan tanrılarının adlarıyla anılan Likya tanrılarının çoğu, aslında Anadolu’nun eski tanrılarıdır:

• Trqqas: Likya’nın fırtına tanrısı. Adı, Hitit ve Luvi inancındaki fırtına tanrısı Tarhunt’un Likçedeki karşılığıdır. Yunanlar onu Zeus ile eşleştirmiştir.
• Letoon’un Ana Tanrıçası: Letoon’daki kutsal alanda tapınılan tanrıça, Likçe yazıtlarda “ana” anlamına gelen ẽni sözcüğüyle anılır. Yunanlar bu tanrıçayı Leto ile eşleştirmiştir.
• Maliya: Luvi inancından tanınan bir tanrıça. Likya’da da tapınılmış, Yunanlar onu Athena ile eşleştirmiştir.

Likya’daki tanrılar Yunan adlarıyla anıldığında bile, çoğu zaman eski Anadolu inançlarının devamıdır.

Apollon Tartışması

Likya’da Apollon’a büyük önem verilirdi. Patara’nın ünlü kehanet merkezi Apollon’a adanmıştı. Apollon’un kökeni ise bilim dünyasında uzun süredir tartışılır.

• Anadolu kökeni görüşü: MÖ 1280 dolaylarına tarihlenen, Hitit kralı II. Muvatalli ile Wilusa (birçok araştırmacıya göre Troya) kralı Alaksandu arasındaki antlaşmada Wilusa’nın tanrıları arasında Apaliunas adlı bir tanrı geçer. Bazı araştırmacılar bu adı Apollon’un erken bir biçimi olarak görür. Bu görüşe göre Apollon’un kökleri Anadolu’ya uzanır. Homeros’un İlyada’sında Apollon’un Troya’nın yanında savaşması da bu görüşü destekleyen bir ayrıntı olarak gösterilir.
• Temkinli görüş: Başka araştırmacılar ise ad benzerliğinin tek başına kesin bir kanıt olmadığını, Apollon’un farklı kökenlerden beslenmiş karmaşık bir tanrı olduğunu vurgular.

Bu konu bugün hâlâ açık bir tartışmadır. Kesin bir yargıya varmak için daha fazla kanıt gerekir.

Herodot Ne Diyordu?

MÖ 5. yüzyılda yazan Herodot, Likyalıların Girit’ten geldiğini, Sarpedon önderliğinde bu topraklara yerleştiğini ve önceleri “Termilai” diye anıldığını anlatır. Herodot ayrıca Likyalıların kendilerini babalarının değil annelerinin adıyla tanıttığını yazar.

Bu anlatılar antik dünyanın Likyalılara bakışını gösterdiği için değerlidir. Ama bugünkü kanıtlarla birlikte değerlendirilmelidir:

• Likçenin bir Anadolu dili olması ve Likya kent adlarının Tunç Çağı Hitit belgelerinde geçmesi, Likyalıların bu topraklarda çok eski bir geçmişi olduğunu gösterir.
• Likçe yazıtlarda insanlar çoğunlukla babalarının adıyla anılır. Bu da Herodot’un “anne adı” bilgisinin genel bir kural olmadığını düşündürür.

Etkileşimler: Pers, Yunan ve Roma

Likya, tarih boyunca kapalı bir dünya olmadı. MÖ 6. yüzyılda Pers egemenliğine girdi. Yunan dünyasıyla ticaret ve kültür alışverişi her zaman yoğundu. MÖ 4. yüzyıldan sonra Yunanca giderek Likçenin yerini aldı. Daha sonra bölge Roma’nın ve ardından Doğu Roma’nın (Bizans) parçası oldu.

Likya sanatı ve kültürü bu etkileri kendi diliyle birleştirdi. Ahşap ev mimarisini taşa aktaran kaya mezarları, Pers ve Yunan etkilerini bir arada taşıyan anıtlar ve Likya Birliği’nin kendine özgü yönetim yapısı bunun örnekleridir. Bu etkileşimler Likya’nın Anadolu kimliğini silmez. Tersine, Anadolu’nun her dönemde farklı kültürleri buluşturan bir yer olduğunu gösterir.

Bilim İnsanlarının Görüşleri

Likçenin bir Anadolu dili olduğu ve Likyalıların Tunç Çağı’ndaki Lukka halkıyla bağlantısı, bugün bilim dünyasında geniş ölçüde kabul görür.

Bu konuda Türkiye’de en çok bilinen isimlerden biri, Patara kazılarını 1988’de başlatan ve uzun yıllar yöneten arkeolog Prof. Dr. Fahri Işık’tır. Işık; Likya, İon ve Frig kültürlerinin Anadolu’nun yerli kökleri üzerinde yükseldiğini savunur ve bu kültürleri öncelikle Yunan kökenli sayan, Batı merkezli tarih yazımını eleştirir. Ona göre o dönemde Anadolu’da Yunan alfabesiyle yazılması, o insanları Yunan yapmaz. Işık bu görüşlerini Uygarlık Anadolu’da Doğdu gibi çalışmalarında ayrıntılı olarak ortaya koymuştur.

Likya’nın Anadolu Kökenleri’ni anlatırken amacımız kimseyi yüceltmek ya da küçümsemek değildir. Likyalıları, bilimsel kanıtların gösterdiği haliyle, kendi topraklarında, kendi dilleriyle ve kendi tanrılarıyla anlatmaktır.

❓ Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Trevor R. Bryce, The Lycians in Literary and Epigraphic Sources (1986)
• H. Craig Melchert, A Dictionary of the Lycian Language (2004)
• J. David Hawkins, Corpus of Hieroglyphic Luwian Inscriptions: Yalburt yazıtı
• Herodot, Tarih, I. Kitap
• Fahri Işık, Uygarlık Anadolu’da Doğdu
• Alaksandu Antlaşması (Hitit kralı II. Muvatalli ile Wilusa arasında, MÖ 13. yüzyıl)