Prof. Nevzat Çevik and Mine Barışık at Myra Ancient City

Alüvyonlara Gömülü Likya Metropolü: Prof. Dr. Nevzat Çevik ile Myra ve Limanı Andriake

Myra Antik Kenti’nin bugün görünen tiyatrosu ve kaya mezarları, büyük bir kentin yalnızca küçük bir parçası. 2009'dan bu yana Myra ve Andriake kazılarını yöneten Prof. Dr. Nevzat Çevik ile kazı alanında; alüvyonlara gömülü metropolü, 6 bin yıllık geçmişi, limanı Andriake’yi ve Sura’yı konuştuk.

Myra Antik Kenti’ne gelen ziyaretçi, Demre’nin seraları arasından yükselen kayalık yamaçta önce kayalara oyulmuş Likya mezarlarını, hemen önünde de bölgenin en büyük tiyatrosunu görür. Ama bu manzara, büyük bir kentin yalnızca görünen yüzü. Myra’nın sokakları, agorası, tapınakları, hamamları, evleri, velhasıl koca kentin tamamı bugün Demre’nin altında; Demre Çayı’nın yüzyıllar boyunca taşıdığı, yer yer 10 metreyi bulan alüvyonun ve bugünün seralarının altında bekliyor.

Myra sıradan bir Likya kenti değildi. Likya Birliği’nde üç oy hakkına sahip altı büyük kentten biriydi; Roma döneminde “metropolis” unvanını taşıdı. Zenginliğini birkaç kilometre güneybatıdaki Andriake Limanı’ndan, Akdeniz’in büyük ticaret yollarından alıyordu. 4. yüzyılda kentin piskoposu Aziz Nikolaos’tu; adı bugün Noel Baba olarak dünyaya yayılan azizin kilisesi, ruhban okulu ve martyrionu/mezarı, Myra’yı yüzyıllar boyunca bir hac merkezi yaptı. MS 5. yüzyılda, II. Theodosius döneminde Myra, Likya’nın hem dini hem idari başkenti oldu.

Bu katmanlı geçmişin en eski izi ise kazıların sürprizi oldu. Tiyatronun orkestrasında yapılan sondajlarda bulunan Kalkolitik seramikler, kıyıdaki yaşamı 6 bin yıl öncesine taşıyor. Likyalı beyler, Romalı tüccarlar, Doğu Roma (Bizans) döneminin Hristiyanları ve onlardan çok önce burada yaşayan topluluklar; hepsinin izi aynı toprağın altında, üst üste duruyor.

Akdeniz Üniversitesi’nden arkeolog Prof. Dr. Nevzat Çevik 2009’dan bu yana Myra ve Andriake kazılarını yönetiyor. 17 yıldır bu toprağı kazan Çevik ile 5 Kasım 2026’da kazı alanında buluştuk; soruları Mine Barışık sordu. Konuşma, ziyaretçinin göremediği Myra’nın etrafında döndü: toprağın altındaki metropol, kentin 6 bin yıllık geçmişi, Andriake Limanı ve Sura.

Kimsenin seçmediği bir kazı alanı

Çevik’e göre kendisinden önce kimse kazı için Myra’yı seçmeye cesaret edememişti. Nedenini şöyle anlatıyor: “Çok zordu. 10 metre alüvyonla kaplanmış bir şehir, zemin suyu sorunları var, özel mülkiyet sorunları var.” Ekip 2009’da geldiğinde Andriake’de tek bir taş kazılmamıştı; kalıntıların hepsi sık bir bitki örtüsünün altında kalmış, görünmez olmuştu. Myra’da ise durum şöyleydi: “Tiyatronun üst bölümleri görünüyordu ama sahne binası vesaire hiçbir şey görünmüyordu.”

Myra Antik Kenti tiyatrosunun kazılarla ortaya çıkan sahne binası

Myra Antik Kenti neden “Anadolu’nun Pompeii’si”?

Çevik, Myra’yı Pompeii’ye benzetmesinin nedenini kentin üstündeki toprak örtüsüyle açıklıyor: “Üstünde kalın bir yorgan var ve bu yorganın kalınlığı 10 metreyi buluyor. Myros vadisinden gelen sel sularının yüzlerce yıl boyunca taşıdığı alüvyonlar kentin tamamını kaplamış.” Ve ekliyor: “Tabii burası lavlarla örtülmedi elbette. Ama burası da alüvyonla örtüldü.”

Jeofizik çalışmalar, tiyatrodan Aziz Nikolaos Kilisesi’ne ve vadiye uzanan alanda, çapı bir buçuk ila iki kilometreyi bulan büyük bir kentin izlerini gösteriyor. “Bu gördüğünüz Demre’nin her yerinde, altında Myra yatıyor aslında,” diyor Çevik. “Şu anda sadece tiyatrosunu görüyorsunuz. Kaldı ki bu tiyatro da zaten fikir veriyor bu şehrin büyüklüğü hakkında, çünkü bölgenin en büyük tiyatrosu.”

Myra Antik Kenti tiyatrosundan Demre’nin evleri ve seraları

Seraların altında bir kent

Kentin seraların altında kalması bir kayıp mı? Çevik’in cevabı beklenenden farklı: “Bu bilgi paketini açmamanın, açamıyor olmanın da bir keyfi var. Bu benim için zor bir cümle, çünkü insan görmek ister elbette. Ama uzak geleceğe çok iyi bir paket hediye etmiş oluyoruz, korunmuş olarak. Üstünde seralar olması önemli değil; seraların 10 metre aşağısında antik kent nasıl olsa. Bugün onlar tarım yapıyorlar, verimli topraklarda seracılık yapıyorlar; çok önemli tarım gelirleri elbette. Ama diyelim ki 200 yıl sonra birisi kazacak olsa, sapasağlam, hiç bozulmamış halde tüm katmanlarıyla kenti bulabilir, çünkü toprak korur. Ve kim bilir, Likya’nın, Myra’nın daha önce bilinmeyen ne karanlık bilgileri ele geçer.”

Sahilde 6 bin yıllık iz

Kazıların en değerli buluntusu bir heykel değil, birkaç parça seramik. Tiyatronun orkestrasında yapılan sondajlarda, yaklaşık 3,5 metre derinde, Kalkolitik döneme ait seramikler ele geçti. Bulgunun önemi yerinden geliyor. Likya’da bu kadar eski yerleşim izleri, tarımın yapıldığı dağlık iç kesimlerden bekleniyordu; kıyıdan değil. Çevik bunu şöyle anlatıyor: “Bu olacak iş değil. Sahil Likya’dan beklenmez. (…) Dağlık Likya’da, tarım olan bir yerde normal; Neolitik de olur, Kalkolitik de olur. Ama burada Kalkolitik bulmak gerçekten enteresan oldu. Myra’nın tarihini 6 bin yıla geçirdik.”

Çevik için bu birkaç parça, kazının en önemli sonucu: “Kentin doğum gününü söylemesi açısından o 8–10 parça seramik benim için en önemli şey. Yüz tane heykelden daha değerli mesela. Çünkü Kalkolitik Dönem’den itibaren sahil Likya’da yaşam olduğunu, yerleşim olduğunu kanıtlıyor.”

Arkeolojide bir buluntunun değerini neyin belirlediğini de şöyle özetliyor: “Taşıdığı bilgi kümesinin gücünden (…) O seramik parçalarını sokakta görseniz belki ayağınızla itersiniz ama önemli bir şey. Elle yapılmış seramikler; parmak izleri var. Parmağımı oturtuyorum, o da oturuyor.”

“Myra denizi” ve Tunç Çağı batıkları

Çevik’e göre Myra’nın erken geçmişini anlamak için yalnızca toprağa değil, denize de bakmak gerekiyor. Likya kıyıları, Tunç Çağı’nda Akdeniz’in işlek deniz yollarından biri üzerindeydi. Kaş açıklarındaki Uluburun batığı, Gelidonya Burnu’ndaki batık ve birkaç yıl önce bulunan Kumluca batığı, MÖ 2. binde bu sularda yoğun bir ticaret olduğunu kanıtlıyor. Çevik’in deyişiyle, “Bunlar Tunç Çağı’nda nasıl bir yoğun kültürel ve ticari trafiğin olduğunu gösteriyor.” Bu zincire son eklenen halka ise hepsinden daha eski: Hakan Öniz’in yakın zamanda keşfettiği, Kekova açıklarındaki ve MÖ 2700–2400 yıllarına tarihlenen batık. Çevik, batığın Myra’nın sularında bulunduğunun altını çiziyor: “Yine bizim burada, Kekova denizinde bulundu. ‘Myra denizi’ diyorum ben buraya, çünkü buradaki çok küçük yerleşmelerin hepsi Myra’ya bağlı.”

Kekova batığını, kazıyı yürüten Doç. Dr. Hakan Öniz’in anlatımıyla buradan okuyabilirsiniz.

Muri’den Demre’ye: bir ismin yolculuğu

Kentin Likçe adını Muri olarak öneren Çevik, bunu komşu kent Limyra’nın adıyla karşılaştırarak çıkardığını anlatıyor: “Klasik çağda Limyra’nın adını biliyoruz: Likçe’de Zemuri yazıyor. O Zemuri ise, bu da Muri oluyor.” Muri adı, Eski Yunancada Myra’ya dönüşür. Orta Çağ portolanlarında Stamirra, İdrisi’de Al-Mira olarak anılır. Çevik’e göre sonunda Demre’ye dönüşen bu ismin anlamı mersin ağacı: “Adonis’in doğduğu bitkidir ve vejetasyon tanrıçası Artemis’le özdeştir. Myra sikkelerinde kentin tanrıçası Artemis’in alt yarısı ağaç olarak betimlenmiştir: yarısı ağaç, yarısı insan biçiminde.”

Akropolde Likya’nın en erken toplanma yeri

Tiyatronun hemen arkasındaki kayalık tepe, klasik çağda Likyalı beylerin yaşadığı yer; yamaçlardaki kaya mezarları da onların. “Burada 13 mezarda çok zengin kabartma panoları, kuşakları var,” diyor Çevik. “23 mezarda da Likçe ve Eski Yunanca yazıtlar var; kime ait olduklarını da biliyoruz.”

Myra Antik Kenti’nde akropol yamacındaki Likya kaya mezarları

Ekip, yolu olmayan akropolde her gün yamaç tırmanarak kazı yaptı. Sonuç, Likya’da bilinen en erken toplanma yapısı oldu: kayaya oyulmuş, dikdörtgen, 153 kişilik bir alan. Çevik bu yapıya bilerek “toplantı salonu” demiyor: “Dinastik çağda meclis yok; onun için ‘toplantı salonu’ demedim, ‘toplanma mekânı’. Ölü törenlerinde, sosyal törenlerde, festivallerde orada toplanıyorlardı.”

Andriake: Myra’nın serbest bölgesi

Myra’nın zenginliğinin kaynağı, Akdeniz’in büyük limanlarından biri olan Andriake. Çevik’e göre liman, kentle iç içe olmadığı için limana özgü yapıların en iyi okunabildiği yer: “Andriake bir liman; sivil yerleşim değil, kent değil. Bu nedenle liman urbanistiğini en iyi anladığımız yerdir.” Çevik limanın önemini şöyle özetliyor: “Limanda bölgenin en büyük granariumu, agorası, dükkân ve işlikler, tersane ve çekekler, beş kilise ve bir sinagog var. Roma Çağı’nda doruğa varan önemi ve MS 5. yüzyılda tavan yapan uluslararası kültürel ve ticari trafikten güçlü izler veren bu yapıların varlığı, limanın Antik Akdeniz’deki en önemli uğrak noktalarından biri olduğunu gösteriyor.”

Andriake Limanı’ndaki kilise kalıntısı, Myra Antik Kenti

Limanın bölge için önemini gösteren bir belge de burada bulundu: Likya Birliği’nin gümrük yasası. Çevik bu yazıtı limanın birliğin merkezi limanı olduğunun kanıtı olarak görüyor: “Liman yasalarını anlatan, Likya Birliği adına; sadece Myra adına değil. Birlik adına merkezi bir yer oluyor.” Nero dönemine, MS 60’lı yılların başına tarihlenen yazıt, Anadolu’da bilinen benzerlerinden, Efes ve Kaunos’taki gümrük yazıtlarından daha uzun ve ayrıntılı.

Çevik limanı bugünün serbest bölgelerine benzetiyor: “Burası şehrin dışında bağımsız bir liman olduğu için bütün bölgeye, bütün uluslararası trafiğe hizmet eden bir emporion gibi, serbest bölge gibi çalışıyor.” Çevik’e göre “Andriake’nin tamamıyla uluslararası ticarete ait yapılarla dolu olması onun bir emporion olduğunu gösteriyor. Zaten Nero yazıtında da, Sionlu Nikolaos’un vita’sında da emporion olarak anılmıştır.” Limanın ortasındaki büyük sarnıcı ise “yere batan sarayımız” diye anıyor: “Kimse sarnıç kazmaz arkeolojide. Orada da bir delilik yaptık ve sarnıcı kazdık.” Hadrianus döneminden kalan granarium (Horrea Hadriani) bugün Likya Uygarlıkları Müzesi olarak ziyaretçilerini ağırlıyor.

Myra ile Andriake arasındaki eski sanayi sitesinde süren kazıyı ve Çevik’in “Roma soğuk termal tesisi, sağlık suyu yapısı, bir SPA” olarak belirlediği yapıyı ayrı bir haberde anlatacağız.

Sura: balıklarla kehanet

Myra’nın kehanet merkezi Sura, Çevik’e göre bir kent değil, Andriake gibi Myra’nın bir mahallesi: “Andriake nasıl buranın liman mahallesiyse, Sura da bir tapınak mahallesi gibi.” Vadideki Apollon tapınağında rahipler, havuzdaki balıkların hareketlerine bakarak geleceği okuyordu. Çevik, Sura’da kazı için yaklaşık 15 yıl önce başvurduğunu, ancak bir kazı başkanına ikinci bir kent için izin verilmediğini söylüyor.

Myra Antik Kenti tiyatrosunun maske kabartmaları

Sırada ne var?

Andriake’de merkez bölgenin kazısı neredeyse tamamlandı; sırada limanın kuzey yakası var. “Kuzey kente hiç dokunmadık. Orası da limanın karanlık çağını, MS 8. yüzyıl ve sonrasını aydınlatacak bence,” diyor Çevik ve ekliyor: “Benim ömrüm yetmez. Ama benden sonra gelen ardıllarımız elbette oraları kazacaktır.” Myra’da ise tiyatronun ayağa kaldırılması var. Projesi tamamlanıp Bakanlık onayına sunulan restorasyonla tiyatro, Çevik’in deyişiyle “sütunlarıyla, scaenae frons’u tamamlanmış haliyle” yeniden ayağa kalkacak.

Söyleşinin tamamını yukarıdaki videoda izleyebilirsiniz. Prof. Dr. Nevzat Çevik ile Likya Yolu üzerine yaptığımız ayrı söyleşiyi yakında yayımlayacağız.

İlgili yazılar: Kekova’daki Tunç Çağı batığı · Kaş ve Demre’de üç yeni koruma kararı

Kaynaklar